به گزارش ایرانیان تحلیل، هفته اول در حالی سپری میشود که هنوز خبری از توزیع واکسن آنفلوآنزا در کشور نیست؛ واکسنی که معمولاً از همین روزها باید آرامآرام وارد شبکه توزیع شود تا گروههای پرخطر و افرادی که در معرض عوارض شدید بیماری قرار دارند، فرصت واکسیناسیون پیش از شروع فصل سرد و افزایش موارد ابتلا را داشته باشند. پیگیریهای همشهری اما نشان میدهد امسال تأمین واکسن با چالشهای جدی مواجه است؛ از نبود تولید داخلی تا تأخیر در واردات و تامین نشدن واکسنهای اروپایی که هر سال وارد میشدند.
یک منبع مطلع در این باره به همشهری گفته «نخستین محموله واکسن آنفلوآنزا، شامل حدود ۴۰۰ هزار دوز از تولیدات شرکت سینوفارم چین، قرار است بهزودی وارد کشور شود، اما پیش از مهر قطعا توزیع واکسن رخ نمیدهد. »
از واکسنهای هلندی و فرانسوی هم هنوز خبری نیست و به گفته این منبع، شرکتهای اروپایی تاکنون به دلایل مختلف در ارسال این محصولات با ایران همکاری نکردهاند.
این یعنی برخلاف سالهای گذشته که بخشی از نیاز بازار از طریق تولید داخلی و بخشی با واردات تأمین میشد، امسال در شروع فصل واکسیناسیون با خلأیی جدی مواجهیم؛ خلأیی که فقط به تأخیر در واردات محدود نمیشود و ریشههای آن را باید در مشکلات تولید داخلی و موانع تأمین و انتقال دارو نیز جستوجو کرد.
واکسنی که هنوز نرسیده است
هادی احمدی، مدیر روابط عمومی انجمن داروسازان ایران امروز در یک نشست خبری گفته «بهطور متوسط سالانه حدود ۳ میلیون دوز واکسن آنفلوآنزا وارد کشور میشد و براساس پیگیریهای هفته گذشته، قرار بود واکسنها در نیمه نخست شهریور توزیع شوند؛ اما تاکنون واکسنی وارد شبکه توزیع نشده و اطلاعات دقیقی درباره تعداد واکسنهای تأمینشده و مبدأ آنها نیز در دست نیست.» این تأخیر از آن جهت اهمیت دارد که زمان واکسیناسیون نیز موضوعی تعیینکننده است و به گفته احمدی، شهریور و نیمه نخست مهرماه زمان مناسبی برای تزریق واکسن است و نباید این فرصت از دست برود.
با این حال، مشکل فقط زمانبندی واردات نیست. تأمین واکسن خارجی در شرایط فعلی با مجموعهای از موانع اقتصادی و لجستیکی مواجه است؛ از دشواری انتقال پول و پرداخت به بانکهای خارجی گرفته تا مشکلات مسیر ورود دارو و مواد اولیه و افزایش قابلتوجه هزینه حملونقل. مهدی پیرصالحی، رئیس سازمان غذا و دارو چندی پیش از افزایش شدید هزینه حمل دارو خبر داده و گفته بود «هزینه حمل یک کانتینر که پیشتر حدود ۲ تا ۳ هزار دلار بود، به حدود ۳۰ هزار دلار رسیده است.» افزایش هزینهای که در نهایت میتواند مستقیماً بر سرعت و هزینه تأمین دارو و واکسن اثر بگذارد.
وزارت بهداشت: رایزنیها نهایی شده است
در مقابل این نگرانیها اما وزارت بهداشت از نهایی شدن رایزنیها برای تأمین واکسن خبر میدهد. علیرضا رئیسی، معاون بهداشت وزارت بهداشت در این باره به ایسنا گفته رایزنیها برای تهیه واکسن تقریباً نهایی شده و تلاش این است که واکسنهای واردشده، سویههای جدید ویروس را پوشش دهند. او ابراز امیدواری کرده که واکسن مورد نیاز پرسنل بهداشت طی چند هفته آینده وارد کشور شود. براساس توضیحات معاون بهداشت وزارت بهداشت، امسال دو گروه در اولویت دریافت واکسن قرار دارند؛ نخست پرسنل حوزه بهداشت و درمان و دوم گروههای خاص، از جمله افراد دیالیزی، سالمندان، بیماران مبتلا به مشکلات تنفسی و کلیوی و افراد دارای بیماریهای مزمن.
چرا واکسن ایرانی تولید نشد؟
ماجرای امسال یک سؤال مهمتر را هم مطرح میکند: چرا در شرایطی که کشور سالهاست درباره توان تولید واکسن آنفلوآنزا صحبت میکند، امسال خبری از تولید داخلی نیست؟ واکسن ایرانی آنفلوآنزا تقریباً از سال ۱۴۰۰ وارد بازار شد. «فلوگارد» یکی از این محصولات بود؛ واکسنی نوترکیب که تولیدکننده آن، ایران را پس از آمریکا بهعنوان یکی از کشورهای دارای فناوری تولید این نوع واکسن معرفی میکرد.
اما تولیدکنندگان داخلی خیلی زود با چالش مهمی مواجه شدند: استقبال پایین بازار از واکسن ایرانی، قیمتگذاری دستوری که به صرفه هم نبود و البته باقی ماندن بخشی از تولیدات روی دست شرکتها. مدیرعامل شرکت تولیدکننده فلوگارد پیشتر از خسارت حدود ۳۰۰ میلیارد تومانی در سالهای ۱۴۰۰ و ۱۴۰۱ به دلیل امحای واکسنهای منقضیشده خبر داده و گفته بود «یکی از مشکلات این است که بخش قابلتوجهی از مراکز عرضه، واکسنهای خارجی را در اختیار مردم قرار میدادند و حتی داروخانههای مرجع نیز سهم بیشتری از خرید خود را به محصولات وارداتی اختصاص میدادند.»
در چنین شرایطی، تولید واکسن برای شرکت داخلی به یک معادله اقتصادی پرریسک تبدیل میشود: اگر تولید شود و مردم آن را نخرند، محصول به پایان تاریخ مصرف میرسد و خسارت آن متوجه تولیدکننده خواهد بود؛ اگر هم تولید نشود، بازار به واردات وابسته میماند.
امین قبادی، عضو هیأتمدیره انجمن تولیدکنندگان و صادرکنندگان محصولات بیوتکنولوژی پزشکی ایران هم این نکته را از منظر دیگری هشدار داده و درباره توقف تولید واکسن آنفلوآنزای ایرانی در سال ۱۴۰۴ گفته بود «یکی از عوامل موثر در این مساله سیاستهای قیمتگذاری است که متناسب با فناوری بهکاررفته در تولید این واکسن انجام نمیشود و قدرت رقابت تولیدکننده داخلی را کاهش میدهد.»
در سوی دیگر، علیرضا ناجی، رئیس مرکز تحقیقات ویروسشناسی هم سال گذشته بر یک مشکل دیگر دست گذاشته بود: بیاعتمادی و استقبال پایین مردم از واکسن ایرانی. او تأکید کرده بود «بسیاری از مردم حتی از وجود واکسن ایرانی باکیفیت اطلاع ندارند و وزارت بهداشت باید درباره کیفیت این محصولات اطلاعرسانی بیشتری انجام دهد و اعتماد عمومی را افزایش دهد.»
چرخهای که باید شکسته شود
ماجرای واکسن آنفلوآنزا فقط داستان امسال نیست. در سالهای گذشته نیز فاصله میان تولیدکننده داخلی، سیاستگذار و مصرفکننده باعث شده بخشی از ظرفیت تولید واکسن در کشور بدون تقاضای کافی باقی بماند. از یک سو تولیدکننده از نبود حمایت، قیمتگذاری و ریسک بالای تولید گلایه دارد و از سوی دیگر مردم، در مواجهه با دو محصول داخلی و خارجی، معمولاً انتخاب خود را بر مبنای سابقه ذهنی و اعتماد انجام میدهند. نتیجه اما یک چرخه معیوب است؛ مردم کمتر واکسن ایرانی میخرند، تولیدکننده تولید را کاهش میدهد و بازار بیش از پیش به واردات وابسته میشود.
نمونه مشابه این مسئله را میتوان در بازار برخی دیگر از واکسنها نیز دید؛ جایی که حتی محصول داخلی با قیمت پایینتر و کیفیت قابل قبول، برای رقابت با نمونه خارجی با دشواری مواجه است. مثل واکسن ایرانی علیه ویروس اچپیوی که با قیمتی پایینتر و با کیفیت تولید میشود اما همچنان مردم به دنبال گارداسیل خارجی هستند که چند وقت پیش ۱۲ میلیون قیمت داشت و حالا به ۲۴ میلیون تومان رسیده است.
اگر واکسن دیر برسد چه؟
با این شرایط، امسال بازار واکسن آنفلوآنزا احتمالاً با روزهای متفاوتی روبهرو خواهد بود. هنوز نمیتوان گفت کشور «واکسن آنفلوآنزا ندارد»، چراکه وزارت بهداشت از نهایی شدن رایزنیها برای تأمین آن خبر داده و قرار است محمولههایی وارد کشور شود؛ اما واقعیت این است که در آستانه شهریور، واکسن هنوز به شبکه توزیع نرسیده و درباره حجم نهایی تأمین نیز ابهام وجود دارد.
در چنین شرایطی، اطلاعرسانی شفاف اهمیت بیشتری پیدا میکند؛ هم برای اینکه مردم بدانند چه زمانی و از چه مسیری میتوانند واکسن تهیه کنند و هم برای اینکه واکسنهای محدود موجود، ابتدا به دست گروههایی برسد که بیشترین خطر عوارض شدید را دارند.
از سوی دیگر، تأخیر یا محدودیت در تأمین واکسن نباید به معنای بیتفاوتی نسبت به آنفلوآنزا باشد. رعایت همان توصیههای سادهای که در سالهای کرونا بیش از همیشه مورد توجه قرار گرفت، همچنان میتواند در کاهش گردش ویروس مؤثر باشد؛ استراحت در منزل هنگام بیماری، پرهیز از حضور غیرضروری در اماکن شلوغ، استفاده از ماسک در صورت اجبار به حضور در محیطهای پرتردد و رعایت بهداشت دستها، اقداماتی ساده اما مؤثرند.
در نهایت، مسئله امسال فقط این نیست که «واکسن آنفلوآنزا میرسد یا نه». سؤال مهمتر این است که چرا کشوری که تجربه تولید واکسن آنفلوآنزا را به دست آورده، هنوز نتوانسته میان تولید داخلی، اعتماد مردم و سیاستهای حمایتی تعادل ایجاد کند. پاسخ به این سؤال شاید از خود واکسن امسال مهمتر باشد؛ چون اگر این چرخه اصلاح نشود، احتمالاً سال آینده دوباره همین سؤال را خواهیم پرسید: امسال واکسن آنفلوآنزا داریم؟
