ایران در حال نهایی کردن توافقی با عمان درباره مسیرهای جدید کشتیرانی در تنگه هرمز است، اما توافق میان این دو کشور ساحلی بهتنهایی موجب بازگشایی این آبراه نخواهد شد؛ اقدامی که دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، خواهان آن است.
این مذاکرات از آن جهت اهمیت دارد که میتواند اختلافات درباره ترتیبات کشتیرانی را که موجب اختلال در تجارت جهانی شده است، حل کند. اما ایران اعلام کرده است که آمریکا باید شروط بیشتری را برآورده کند تا کشتیها بتوانند آزادانه از این مسیر عبور کنند.
در ادامه آنچه درباره این توافق و مطالبات ایران از آمریکا میدانیم، آمده است.
کاظم غریبآبادی، معاون حقوقی و بینالملل وزیر امور خارجه ایران گفت در حالی که ایران و عمان به نهایی کردن چارچوب پیشنهادی توافق نزدیک شدهاند، این توافق بهطور خودکار موجب بازگشایی تنگه هرمز نخواهد شد.
اسماعیل بقائی، سخنگوی وزارت امور خارجه ایران، روز چهارشنبه گفت تاکنون دو کشور بر مختصات جغرافیایی یک مسیر امن پیشنهادی برای کشتیرانی در تنگه هرمز توافق کردهاند، اما او با افزودن این شرط که «مشروط به اینکه برخی طرفهای ثالث مانع این روند نشوند»، انتظارات را تعدیل کرد.
غریبآبادی گفت مذاکرات بیش از سه هفته ادامه داشته و به توافقات گستردهای درباره مسیرهای پیشنهادی ورود و خروج کشتیها منجر شده است. این مذاکرات همچنین شامل ترتیبات فنی، امنیت و حاکمیت ایران و عمان و ایجاد یک مرکز هماهنگی مشترک پیشنهادی برای مدیریت تردد دریایی و جمعآوری اطلاعات از کشتیها بوده است.
بر اساس ترتیبات پیشنهادی، مسیرهای موقت در نزدیکی جزیره لارک ایران در تنگه هرمز و مسیرهایی که از آبهای سرزمینی عمان عبور میکنند، بسته خواهند شد.
غریبآبادی گفت بخشی از کریدورهای جدید ورود و خروج از آبهای سرزمینی ایران عبور خواهد کرد؛ موضوعی که تغییر نسبت به نظام چند دهه گذشته محسوب میشود که در آن تردد تجاری از آبهای عمان انجام میشد.
وی افزود این مسیر پیشنهادی ابتدا برای مدت دو تا چهار ماه یا حتی بیشتر فعال خواهد بود و اجرای آن نیازمند تصمیم جداگانه از سوی مقامات عالی ایران است.
ایران همچنان واشنگتن را مسئول بسته شدن عملی تنگه هرمز میداند و به تهدیدهای اخیر ترامپ برای ازسرگیری حملات استناد میکند.
غریبآبادی خواستههای تهران برای بازگشایی تنگه را تشریح کرد و گفت آمریکا باید اقداماتی را که از نگاه ایران ناقض تعهدات پیشین بوده، اصلاح کند.
این اقدامات شامل پایان دادن به محاصره دریایی بنادر ایران، رسیدگی به تحریمهایی است که پس از فروپاشی آتشبس دوباره علیه ایران اعمال شد ــ بهویژه در بخش نفت ــ و ازسرگیری مذاکرات درباره داراییهای مسدودشده ایران است. همچنین رسیدگی به «ناکامی» آمریکا در تضمین ثبات در لبنان، آنگونه که در یادداشت تفاهم حاصلشده با واشنگتن در ماه ژوئن پیشبینی شده بود، از دیگر مطالبات ایران است.
وقتی از غریبآبادی پرسیده شد که آیا ایران در حال اجرای ماده ۵ توافق ژوئن است که ایران را متعهد کرده بود برای تضمین عبور امن تجاری به مدت ۶۰ روز از «تمام تلاش خود» استفاده کند، او پاسخ داد: «خیر.» وی گفت: «ماده ۵ تنها اصول راهنما را تعیین کرده بود، نه یک برنامه عملیاتی نهایی.» او افزود: «تفاهم جدید ایران و عمان بهعنوان یک مدل کاملاً جدید ارائه شده که منعکسکننده شرایط امنیتی امروز است، نه ادامه ترتیبات ۶۰ سال گذشته.»
وی گفت این بدان معناست که مسیرهای کشتیرانی در تنگه تغییر خواهد کرد؛ بهگونهای که بخش قابل توجهی از تردد تجاری از آبهای سرزمینی ایران و بخش باقیمانده از آبهای عمان عبور خواهد کرد.
غریبآبادی گفت این ترتیبات بازتابدهنده راهبرد جدیدی برای اعمال «حاکمیت مؤثر» بر تنگه است، اما تأکید کرد ایران قصد ندارد در زمان صلح بهطور معمول این آبراه را ببندد.
با این حال، مسیرهای رقیبی در تنگه وجود دارد و آنچه روی میز قرار دارد، ظاهراً شامل ادغام این مسیرهاست؛ موضوعی که سطحی از کنترل را برای ایران حفظ میکند و با خواستههای آمریکا در تضاد خواهد بود.
سخنگوی وزارت خارجه ایران، روز دوشنبه گفت: «مذاکرات بر تبدیل مسیر جنوبی که از آبهای عمان عبور میکند و مسیر شمالی که از آبهای سرزمینی ایران عبور میکند، به یک مسیر میانی متمرکز بوده است؛ مسیری که ملاحظات و منافع هر دو کشور ساحلی را تأمین کند.»
وی افزود: «اکنون درباره یک کریدور صحبت میکنیم که دارای مسیر رفت و برگشتی خواهد بود، نه دو یا سه مسیر جداگانه.»
مقامهای ایرانی تأکید میکنند که نظام حقوقی حاکم بر تنگه هرمز به وضعیت پیش از جنگ بازنخواهد گشت؛ زمانی که هیچ کشوری کنترل تردد در این آبراه حیاتی را در اختیار نداشت.
کنترل یا نظارت بر این گلوگاه راهبردی، برای تهران به اندازه حق غنیسازی هستهای به یک خط قرمز تبدیل شده است.
حمیدرضا عزیزی، کارشناس و تحلیلگر مسائل ایران، گفت هدف اصلی ایران «کنترل و مدیریت تنگه» است. او در شبکه اجتماعی ایکس نوشت: «ایران میخواهد نظارت کامل بر اینکه چه کسی وارد و خارج آبراه میشود داشته باشد؛ به همین دلیل اصرار دارد حتی کشتیهایی که از مسیر کشتیرانی عمان استفاده میکنند، عبور خود را با تهران هماهنگ کنند.»
سیانان در ادامه نوشت: مارکو روبیو، وزیر خارجه آمریکا، بارها گفته است هرگونه کنترل دولتی بر آبهای بینالمللی مغایر با حقوق بینالملل است. وی اخیراً گفت: «اگر ما در خاورمیانه سابقهای ایجاد کنیم که یک کشور بتواند تصمیم بگیرد یک آبراه بینالمللی را کنترل کند، عوارض دریافت کند و اگر پرداخت نشد کشتیها را منفجر کند، سابقهای بسیار خطرناک ایجاد کردهایم که در دیگر نقاط جهان نیز تکرار خواهد شد.»
قطر این هفته اعلام کرد مذاکرات در حال پیشرفت است، اما زمانی که اهداف و مطالبات دو طرف تا این اندازه از یکدیگر فاصله دارد، رسیدن به یک راهحل مشترک دشوار است.
پرسشهای کلیدی همچنان باقی است: آیا سپاه پاسداران با کاهش سطح کنترل خود بر تنگه هرمز موافقت خواهد کرد؟ در چه شرایطی کشتیها را متوقف خواهد کرد؟ آیا بازگشایی تنگه شامل کشتیهای نظامی خارجی، از جمله ناوهای آمریکایی، نیز خواهد شد؟ ایران چه میزان اطلاعات درباره محمولهها و مقصد کشتیها درخواست خواهد کرد؟
همچنین مشخص نیست این توافق چه جایگاهی برای یادداشت تفاهم ایران و آمریکا در ماه ژوئن خواهد داشت؛ توافقی که یک ماه بعد از سوی دو طرف پایانیافته اعلام شد.
توافق ژوئن برخی مفاد کلیدی را عمداً مبهم گذاشته بود. ماده ۵ ایران را متعهد میکرد که برای تضمین عبور امن تجاری به مدت ۶۰ روز از «تمام تلاش خود» استفاده کند، در حالی که همزمان اعلام میکرد ایران و عمان «مدیریت آینده و خدمات دریایی» در تنگه را تعریف خواهند کرد.
غریبآبادی نیز بهطور مشخص گفت: «ماده ۵ تنها اصول راهنما را تعیین کرده بود، نه یک برنامه عملیاتی نهایی» و افزود که «تفاهم جدید ایران و عمان یک مدل کاملاً جدید است که شرایط امنیتی امروز را منعکس میکند و ادامه ترتیبات ۶۰ سال گذشته نیست.»
این توافق همچنین تصریح کرده بود که هرگونه ترتیبات آینده باید «مطابق با حقوق بینالملل قابل اعمال» باشد.
اما این شرط نیز اختلافات را حل نکرده است. وبلاگ «لاوفر» (Lawfare) نوشت: «با توجه به اختلاف شناختهشده میان ایران و بیشتر کشورهای جهان درباره اینکه حقوق بینالملل در تنگه هرمز چه الزامی ایجاد میکند، این عبارت چیزی جز به تعویق انداختن مسئله نیست.»
تریتا پارسی از اندیشکده آمریکایی «مؤسسه کوئینسی برای دولتداری مسئولانه در سیاست خارجی» گفت: «در نهایت، تهران در تلاش است اهرمی را که در طول جنگ به دست آورده، به نقشی سیاسی و نهادی پایدار در اداره یکی از مهمترین آبراههای راهبردی جهان تبدیل کند.»
پارسی روز چهارشنبه در شبکه اجتماعی ایکس نوشت: «با تثبیت یک نقش پایدار در مدیریت هرمز، ایران میتواند بخش بزرگی از نفوذی را که در طول جنگ به دست آورده، بدون اتکا به اجبار نظامی مستمر حفظ کند.» به گفته او، این دستاورد بسیار بزرگتر از هرگونه هزینه یا عوارضی است که ایران ممکن است بخواهد از این گلوگاه دریافت کند.
در حالی که هنوز توافق نهایی حاصل نشده است، بازارهای جهانی نفت با کاهش ذخایر نفت خام مواجه هستند. امین ناصر، مدیرعامل شرکت آرامکو عربستان، روز سهشنبه گفت اگر تنگه هرمز امروز باز شود، ممکن است تا ۱۸ ماه زمان لازم باشد تا ذخایر کاهشیافته نفت دوباره تکمیل شود. به ازای هر روزی که توافقی حاصل نشود، حدود ۱۵ میلیون بشکه نفت خام از طریق این آبراه باریک به بازارهای جهانی منتقل نمیشود.
